Αναγνώστες

Παρασκευή, 7 Φεβρουαρίου 2014

ΤΑ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ

 Ακολουθεί θεωρία και κλίση για τα αριθμητικά επίθετα της αρχαίας ελληνικής. 

 
ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ

Αριθμητικά λέγονται οι λέξεις που φανερώνουν αριθμούς ή παράγονται από ονόματα αριθμών. Τα αριθμητικά είναι: επίθετα, ουσιαστικά, επιρρήματα.

Τα αριθμητικά ουσιαστικά σημαίνουν αφηρημένη αριθμητική ποσότητα, είναι όλα θηλυκά και λήγουν σε -άς. Τα περισσότερα σχηματίζονται από το θέμα των απόλυτων αριθμητικών επιθέτων π.χ. δυ-άς, τρι-ὰς κ.λπ. και κλίνονται όπως τα θηλυκά οδοντικόληκτα της γ’ κλίσης σε –άς, γεν. –άδος.

Τα αριθμητικά επιρρήματα φανερώνουν πόσες φορές επαναλαμβάνεται κάτι. Τα περισσότερα σχηματίζονται από το θέμα των απόλυτων αριθμητικών επιθέτων και λήγουν σε –άκις ή –κις π.χ. πεντάκις, δεκάκις κ.λπ. Σχηματίζονται ιδιόμορφα τα: ἅπαξ (= για μια μόνο φορά), δὶς (= για δύο φορές), τρὶς (= για τρεις φορές) και ἐνάκις (= για εννέα φορές).

Τα αριθμητικά επίθετα διακρίνονται σε απόλυτα, τακτικά, χρονικά, πολλαπλασιαστικά και αναλογικά.
Α. Απόλυτα αριθμητικά

Τα απόλυτα αριθμητικά δηλώνουν απλώς ένα ορισμένο πλήθος όντων: εἷς (ὁπλίτης), μία (ναῦς), ἕν (ὅπλον).

Τα εἷς - μία - ἕν, τρεῖς - τρία, τέτταρες - τέτταρα, κλίνονται ως εξής:

α. εἷς - μία - ἓν
Ενικός αριθμός
αρσενικό
θηλυκό
ουδέτερο
Ονομαστική
εἷς
μία
ἓν
Γενική
ἑνὸς
μιᾶς
ἑνὸς
Δοτική
ἑνὶ
μιᾷ
ἑνὶ
Αιτιατική
ἕνα
μίαν
ἓν


β. τρεῖς - τρία
Πληθυντικός αριθμός
αρσενικό και θηλυκό 
ουδέτερο
Ονομαστική
τρεῖς
τρία
Γενική
τριῶν
τριῶν
Δοτική
τρισὶ(ν)
τρισὶ(ν)
Αιτιατική
τρεῖς
τρία


γ. τέτταρες - τέτταρα
Πληθυντικός αριθμός
αρσενικό και θηλυκό 
ουδέτερο
Ονομαστική
τέτταρες
τέτταρα
Γενική
τεττάρων
τεττάρων
Δοτική
τέτταρσι(ν)
τέτταρσι(ν)
Αιτιατική
τέτταρας
τέτταρα

Παρατηρήσεις:
Τα αριθμητικά από το πέντε μέχρι και το εκατό είναι άκλιτα (π.χ. τῶν τριάκοντα τυράννων κ.λπ.).
Από το διακόσιοι, -αι, -α και εξής κλίνονται μόνο στον πληθυντικό αριθμό όπως τα τρικατάληκτα δευτερόκλιτα επίθετα. Τα απόλυτα αριθμητικά από το διακόσιοι, -αι, -α και πέρα είναι δυνατό να βρεθούν και στον ενικό αριθμό όταν προσδιορίζουν περιληπτικά ουσιαστικά:

π.χ. τὴν παρὰ Περδίκκου διακοσίαν ἵππον ἐν Ὀλύνθῳ μένειν.

Β. Τακτικά αριθμητικά

Τα τακτικά αριθμητικά φανερώνουν την τάξη, τη θέση που κατέχει κάτι σε σχέση με μια σειρά από όμοιά του:

π.χ. πρῶτος (μήν), δευτέρα (ἡμέρα) κ.λπ.

Σχηματίζονται από τα απόλυτα αριθμητικά.
Από το 1 έως και το 12 είναι μονολεκτικά με την κατάληξη -τος, -τη, -τον (π.χ. πρῶτος, -τη, -τον) και περιφραστικά από το 13 έως και το 19 (π.χ. τρίτος και δέκατος κ.λπ.).

Εξαιρούνται τα:

δεύτερος, -τέρα, -τερον,
ἕβδομος, -μη, -μον και
ὅγδοος, -όη, -οον.
Από το 20 και πέρα σχηματίζονται με την κατάληξη -στός, -στή, -στόν:

π.χ. εἰκοστός, -στή, -στὸν κ.λπ.
Κλίνονται όπως τα τρικατάληκτα δευτερόκλιτα επίθετα σε ος, -η, -ον.

Γ. Χρονικά

Τα χρονικά αριθμητικά (που δεν τα έχει η νέα ελληνική) φανερώνουν ποια ημέρα συμβαίνει μια πράξη, από τότε που άρχισε. Αυτά σχηματίζονται από το θέμα των τακτικών και λήγουν σε –αῖος:

π.χ. (δεύτερος) δευτεραῖος ἀφίκετο (= έφτασε τη δεύτερη μέρα αφότου ξεκίνησε).

Κλίνονται όπως τα τρικατάληκτα δευτερόκλιτα επίθετα σε -ος, -α, -ον.
Δ. Πολλαπλασιαστικά

Τα πολλαπλασιαστικά αριθμητικά δηλώνουν από πόσα μέρη αποτελείται κάτι. Σχηματίζονται από το θέμα των απόλυτων με την προσθήκη της κατάληξης -πλοῦς.

π.χ. (τρί-α) τριπλοῦς, (δέκα) δεκαπλοῦς.

Τα πολλαπλασιαστικά αριθμητικά κλίνονται όπως τα συνηρημένα τρικατάληκτα επίθετα της βʹ κλίσης σε - οῦς, -ῆ, -οῦν.

π.χ. (ἁπλόος) ἁπλοῦς, (ἁπλόη) ἁπλῆ , (ἁπλόον) ἁπλοῦν,
(διπλόος) διπλοῦς, (διπλόη) διπλῆ, (διπλόον) διπλοῦν κτλ.
Ε. Αναλογικά

Τα αναλογικά αριθμητικά δηλώνουν πόσες φορές είναι μεγαλύτερο ένα ποσό από ένα άλλο του ίδιου είδους. Τα περισσότερα σχηματίζονται από το θέμα των απόλυτων και λήγουν σε -πλάσιος.
π.χ. (δι-ο) διπλάσιος.

Κλίνονται όπως τα τρικατάληκτα δευτερόκλιτα επίθετα σε -ος, -α, -ον.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΩΝ
απόλυτα
τακτικά
πολλαπλασιαστικά
αναλογικά
χρονικά
ουσιαστικά
επιρρήματα
1
εἷς, μία, ἓν 
πρῶτος, πρώτη, πρῶτον
ἁπλοῦς
-
-
μονὰς
ἅπαξ
2
δύο
δεύτερος, -έρα, -ερον
διπλοῦς
διπλάσιος
δευτεραῖος
δυὰς
δὶς
3
τρεῖς, τρία 
τρίτος, -η, -ον
τριπλοῦς
τριπλάσιος
τριταῖος
τριὰς
τρὶς
4
τέσσαρες, τέσσαρα
τέταρτος, -άρτη, -αρτον
τετραπλοῦς
τετραπλάσιος
τεταρταῖος
τετρὰς
τετράκις
5
πέντε
πέμπτος, -η, -ον
πενταπλοῦς
πενταπλάσιος
πεμπταῖος
πεμπὰς
πεντάκις
6
ἓξ
ἕκτος, -η,-ον
ἑξαπλοῦς
ἑξαπλάσιος
-
ἑξὰς
ἑξάκις


2 σχόλια:

  1. Καλό μάθημα, ευχαριστώ! Το έβαλα στο πριντερ να το διαβάζω σιγά σιγά.

    Καφεδάκι και καλό ΣΚ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή